Ak Welsapar

ÄHTIMALLYK TEORIÝASY

Hekaýa

Mämmede öñki klasdaşlarynyñ ählisiniñ başyny jemlemek başartmady. Ählisi nirede, ýarysyny jemläniñde oñmazmyñ diýsene? Her näçe azap etse-de, öýme-öý aýlansa-da, ozalky klasdaşlarynyñ diñe käbirini yrmak oña başartdy. Ozalky klasdaşlarynyñ köpüsi, görüp otursa, indi diñe öz hojalyklary bilen gümra, gürleñgüjüge dönüpdirler, daşarky dünýä bilen işleri ýok. Ýogsa, olar bilen görüşmek üçin Mämmet bazar günlerini gabatlap, paýtagtdan ýörite geldi. Ol öz klasdaşlarynyñ arkasyna ýük urjak bolanok, olary gezelenje alyp çykjak bolýar: ýaz aýy – töwerek gül-gülälek, geliñ, düze çykyp, dynç alalyñ! Bolan-geçeni ýatlaşalyñ, okuwy gutaranymyza, birek-biregi görmänimize ençeme ýyllar geçdi…

   Emma bu sözleriñ täsiri ýetmedi. Gyzlar hakda-ha gürrüñem ýok – olar birçak kişi maşgalasy, onsoñ olardan tamañy üzäý. Türkmençilikde, durmuşa çykansoñ, gyzlaryñ öñki deñ-duşlary, klasdaşlary üçin hemişelik ýitdigi bil. Soñra olar bilen ine-gana gürleşäýmersiñ, ýolda-yzda duşuanyñda baş atyşsañ, hal-ahwal soraşsañ, özüñi bagtly bil, şondan artyk zada garaşma, ençeme ýyl geçensoñ, olaryñ öz klasdaşlary bilen çöle gezelenje gitmejegi öñündenem belli. Mämmet nä muny bilmän durmy, paýtagtda ýaşasa-da, ol şu taýda, kiçeñräk şäherçede önüp-ösdi, adamlaryñ gylygyna-da daş ýany bilen belet.

   Ýöne çöle çykyp, üstünden çawlanan etiñ ýakymly ysy göterilýän oduñ başyna egele bolansoñlar, klasdaş gyzlaryñ gulaklary şañladyldy. Ýöne indi gürrüñ okuwçy döwürlerindäki ýaly, gyzlaryñ üstünde uzak eglenmedi, derrew başga ugurlara ýazdy.

   Ortada şatyrdap, çygar sazak ýanýar. Çybyk çişlere et düzülgi, ol oduñ üstünde gyrmyzy öwüsýär, öz-özünden herekete gelip, jyzyrdap, towlanýar.

   Mämmet öz klasdaşlarynda on ýyldan soñ bolup geçen özgerişleri anyk görjek bolup, ýene bir gezek çagalyk dostlaryna gabak astyndan göz aýlady: Atajan bilen Ataşyñ ortasynda oturan – Berdiguly. Oturan ýeri – onuñ hemişeki ýeri… Çagalykdan bäri özüne wepaly iki «nökeriniñ» arasynda gomap otyr. Diýmek, olaryñ gatnaşygynda şol öñki düzgün dowam edýän bolmaly...

   Berdiguly mekdepde okaýarkalar klaslarynda iñ deşlisidi, bir kemi inçe ýüzüni basmarlaýan gotanyñ çüñki ýaly burny diýäýmeseñ, oña görmegeý ýigit diýseñem boljak. Geçen on ýyl hem onuñ ýüzünde artykmaç yz goýmandyr. Onuñ ýanyndakly Atajan öz ýegre dostundan bolsa bir sere keltedir, görmegem onuñkydan pes däl. Okuwy gutaransoñlar, Ataşyñam boýy azda-kände ösüpdir, ýöne onuñ akylynyñ artandygyna Mämmet şübhelendi. Onuñ bar arzuwy tizräk mekdebi gutaryp, mugallymlaryñ iñirdisinden dynyp, sürüji bolmakdy. Ol öz arzuwyna ýetipdir, ýük maşynyny sürýär. Eger-de onuñ enesi-atasy girdenek bolmadyk bolsalar, belki-de, ol Berdigulydan hem daýanykly bolup bilerdi, emma «serçe semräp, batman bolmaz» diýleni, ähli zat tohum yzarlaýar...

   Ol ikisi öz boýlarynyñ, göwreleriniñ çagalyk serdarlarynyñky bilen deñleşeñkirländigini duýmaýan bolarly, Berdigulynyñ öñünde ýaýaplaýandyklary bildirýär. Eýse, olar wagtyñ  öz peýdalaryna işländigini añşyrmaýarlarmyka? Belki, olar ozal onuñ güýjüne boýun egen bolsalar, indi wezipesine boýun egýändirler?..

   Çetde Rejepgeldi otyr. Ol hiç haçanam artykmaç içmezdi, häzirem «dinine» berk, içgili bulgura eli seýrek uzaýar. Belki, dokuzynjy klasdan bäri motor sürýänligi oña içgiden ägä bolmagy öwredendir. Rejepgeldiniñ hojalykçy adam bolup ýetişjekdigi mekdepde okaýarkalar hem bellidi. Ol her bir işde kakasynyñ sözünden çykmazdy. Kakasynyñ sözüni ýykman, özünden iki ýaş uly goñşy gyza öýlendi, kakasynyñ diýenini edip, ýigit çykansoñ, özüni söwda urdy. Söwdagär kakasy eýse oña başga nähili hünär saýlap bersin? Rejepgeldiniñ durmuşynda-da, dünýägaraýşynda-da haýsydyr bir düýpli özgerişlik bolana meñzänok, bu onuñ daşyndanam görnüp dur. Ol, hemişekisi ýaly, öz çagalyk dostlaryna azajyk gedemlik, azajyk göwnüýetmezçilik bilen garap, bir çetde, çägäni tirsekläp, böwrüni diñläp ýatyr. Belki, edil häzirem kakasy onuñ içinde oturyp, her bir hereketini öñünden salgy berýändir?..

   Aragyñ sakasynda Begenç otyr, onuñ bir gapdalynda Anna, beýlesinde – Çary.

   –  Beh, entek ýer sowuk görünýär – diýip, çägä ýazylan palasyñ üstünde gyşaryp ýatan Çary dik oturdy.

   Anna-da onuñ hereketini gaýtalady. Anna gyşarsa, Çary-da gyşarýar, tursa, ol hem turýar. Bu ikisi, edil ekiztaýy ýaly, biri-biriniñ hereketini gaýtalaýarlar. Eger aralarynda Begenç bolmasa, onda olara Anna-Çary diýägede, bir at dakaýsa-da boljakdy. Beýle meñzeş adamlara iki at zaýalap ýörmek nämä gerek?

   Mämmet bu gün klasdaşlaryny ýöne ýere çöle alyp çykmady. Onuñ ýüregine düwen zady bar, emma entek ony aýtmaga gyssananok. Howluksa, baryny bulaşdyrmagy ahmal. Esasy zat – öz etjek işiñ dogrudygyna ynanmaly. Ynanmaly hem-de ony dogry amala aşyrmaly. Ol öz göwnüne düwen pikirini soñky gezek saldarlap görýän dek, Berdigulyny gabak astyndan boýdan-başa synlap çykdy…

   Mämmet indi ondan asla çekinenok. Dogrusy, ol on ýyl mundan öñem ondan çekinip duranokdy. Berdigulynyñ gazabynyñ hemişe onuñ depesinde bolanlygy şonuñ üçündi. Mämmet bir ajy hakykata hut şol döwürde, entek mekdep okuwçysyka düşünipdi: bu dünýede bir geçilmejek günä bar, olam – garaşsyzlyk. Şol wagtam, häzirem Mämmet üçin şahsy garaşsyzlyk hemme zatdan ileridi. Bu gylygy zerarly ol mekdep ýyllarynda-da, soñam kän kötek iýmeli bolupdy, ýöne ol hiç haçan öz saýlan ýolundan dänmedi, indem dänmez.

   Boýunegmezekligi üçin ony dürli döwürlerde dürli adamlar ýekiripdiler. Olaryñ käbiri açyk çaknyşyk bolsa, käbiri görer gözden gizligindi. Meselem, Berdigulynyñ özi hiç haçan Mämmet bilen gyzyl ýumruga girmändi. Ol Mämmediñ üstüne hemişe öz nökerlerini küşgürerdi. Bäşinji klasda okaýarkalar Berdiguly onuñ üstüne köplenç Ataşy küşgürerdi. Mämmet Ataşdan goranyp, ýumruklaşmany öwrendi. Öwrenmese nätsin: Berdiguly oña kimiñ gulagyny elle diýse, Ataş şonuñ üstüne gözi ýok ýaly bolup topulardy…

   Geñ ýeri, gulagy ellenýänleriñ arasynda muña gahary gelýän azdy, birnäçesi soñabaka: ”Ataş, gel, meñ gulagymy elle!” diýip, onuñ üstünden gülerdiler. ”Düýnden bäri meñ gulagymy elläñok!” diýip, oña azar bererdiler. Emma nämüçindir Mämmede bu oýun ýaramazdy, ol Ataşy Berdigulynyñ masgarabazy hasaplap, oña öz gulagyny elletmegi-de namys diýip düşünerdi. Şol sebäpdenem oña kyn bolardy, ol öz üstüne küşgürilýän oýnatgydan goranmaly bolardy.

   Elbetde, Berdiguly Mämmediñ üstüne beýleki oglanlary-da küşgürip görüpdi, ýöne olar bilen çaknyşyk uzaga çekmändi. Entek üçünji klasda okaýarkalar berdiguly onuñ üstüne bir gezek Jelili küşgürdi. Olar okuwdan soñ baglykda tutluşdylar. Şonda Jelil Mämmediñ elinden zordan sypdy. Jelil şondan soñ oña hiç haçan topulmady, gaýta ol Mämmet bilen hemişelik dostlaşdy. Bu dostluk Jeliller şäherçeden göçüp gidýänçäler bozulmady. Berdiguly Myrady onuñ üstüne küşgürende-de, bu çaknyşyk Myrat bilen Mämmediñ dostlaşmagy bilen gutardy. Emma bu her gezekde beýle bolup duranokdy; oglanlaryñ käbiri bilen bolan çaknyşyklar soñra dowamly garşylyga ýazypdy… Şol garşylyklaryñ käbiri häzire bu güne çenli hem ýitip gitmändi.  

   Mämmet ýerinden tutup, töwregine göz aýlady: ýaza gark bolup ýatan çöl. Töwregi görmäge göz gerek! Gyzyl gülälekler çogmak-çogmak. Töwerekden ýüz dürli ot-çöpüñ, gülleriñ garyşyk yslary göterilýär. Eginlerini silkende, ýaş ýigit olaryñ saldamyny duýdy. Gabak astyndan Berdigula göz aýlap, onuñ eginleriniñ gysbydygyny gördi. Wagt Mammediñ   peýdasyna işläpdir…

   Mämmet onuñ beýleräkde duran gyzyl «Jigulisine» seretdi. Köpmanyly gülümsiredi. Gyzdyrylan tamdyr çöregine oda daglanan taze et basylanda göterilýän ys täze gülleriñ ysyna goşulyp, arassa howada işilip, ýokary göterildi. Oglanlaryñ işdäsi açylyp, olar oda golaý süýşüşdiler. Oglanlaryñ arasynda yzly-yzyna üzüm çakyry aýlandy. Kelleler sämedi. Begençden sakylygy almaly boldy: onuñ edebi azalyp, sögünçli sözleri ulanyp ugranda, oña ”dynjyñy al” diýdiler. Çakyryñ sakasyna Anna bilen Çary geçdiler, elinden ”emeli” giden Begenç Mämmede igendi:

   – Iki paýtagtda okabam arak içmäni öwrenmediñmi? Aý, sen-ä pañkelle ekeniñ!

   Mämmet çalarak ýylgyrdy, kellesi sämän klasdaşy bilen bir söz üçin dikleşmegi özüne uslyp bilmedi. Parahat jogap gaýtardy:

   – Öwrenmedim-dä, nädeýin?

   – Öwrenmeli ekeniñ-dä! Nä indi okanyñ bilen hemme iş bitýändir öýtdüñmi? Biziñ ýanymyza gelseñ, öwrederdik-dä, señ ol professorlañ öwredip bilmedik zadyny.

   Garaşylman durka, Berdiguly ara goşuldy:

   – Aý, muña oka diýseñ...

   Berdiguly pursat araýar. Nämüçindir, onuñ sesinde ýaýaplama äheñi çawup gitdi, hiç kes añmasa-da, Mämmet muny bada-bat duýdy. Içini gepletdi: şeýle-de bolaýmaly-da, gidere ýeri nire?! Ol az-owlak kanagatlandy.

   Özüne gelişmejek gowşaklyga ýol berendigini Berdiguly-da bildi. Töweregine assyrynlyk bilen göz aýlady, hamana oturan ýerine suw çykan ýaly, birahat gobsunjyrady. Onuñ biljek bolýan zady – öz sesindäki üýtgeşikligi oglanlardan duýany barmy ýa-da ýok, ana, şoldy. Görnüşne görä, duýan ýok. Diýmek, arak beýnilere ýetipdir. Dimek, hemme zat ýerbe-ýer.

   Berdiguly ýokary okuwy tamamlap, öz şäherçelerine işe gelensoñ, öz abraýyny ýokary götermek üçin alada edýärdi. Mekdep ýyllaryndan bäri Oglanlaryñ arasynda saklanyp gelýän ”serkerdelik” roluny ol bu gün ol il arasynda has giñden ykrar etdirmek, ony-da öz wezipesini ösdürmek üçin peýdalanmak isleýärdi. Şonuñ üçinem onuñ paýtagtdan birki günlük gezmäge gelen Mämmediñ öñünde öz döwüniñ pesdigini, az-owlak ýöwselleýändigini öz hemişelik nökerlerine bildiresi gelenokdy.

   Mämmediñ özüni göz astyna alýanlygyny ol añýar. Gowulyga garaşanok. Çöle gaýdanyna-da ökünmek ökünýär, içinden özüne gargaýar, emma indi giç. Etmeli zat – bu taýdan abraý bilen yzyña dolanjak bolmaly. Memmediñ gylygy geñ del. Belki, ol Berdigulynyñ hiç kimdigini subut etmek üçin oglanlary çöle alyp gaýdandyr? Mämmediñ özüni tutuşy muny tassyklaman hem duranokdy. Onuñ soñky sözleri Berdigulyny iñkisie batyrdy:

   – Oglanlar! Siziñ orta mekdepden «ähtimallyk teoriýasy» ýadyñyza düşýärmi?

   Oduñ başyndan üzlem-saplam gowur çykdy:

   – O nä teoriýa?

   – Iýilýän zatmy, içilýän zat?

   – Aý, goýsan-aý, senem! Şu gün bir goý how ol gürrüñleri! Çölüñ içinde teoriýa nä görgi! – Hemmäniñ pikirini birlikde añladýan görnüşde Begenç elini salgady.

   Ýöne Mämmet özüniñkini tutdy:

   – Ýok. Çynjañyzy aýdyñ! Düşýämi ýa-da düşenok? Ony biz mekdepde geçipdik. Ähtimallyk teoriýasy – durmuşdaky iñ gyzykly kanunlaryñ biri!

   – Goýsana how, tioriýañy! Tañry gürrüñini tapsana! – Begenç oglanlara gözüni elek-çelek edip, Mämmediñ garşysyndan turdy: – Geliñ, bolmasa, klasdaş gyzlary paýlaşalyñ ýene-de mekdepdäki ýaly!

   Az wagt ýüzüni sallan Mämmet, soñra Begenji dikanlady:

   – Gyzlar birçak paýlaşyldy. Olary gaýtadan paýlaşjak bolsañ, bilýäñmi nähili goh turar?! Ikini islemez ýaly bolarsyñ, kişiñ bagtyna tokunanyñ – dat gününe! Olara indi ýanaşmandan gowusy ýokdur. Hany, aýdyñ, şol teoriýa kimiñ ýadyna düşýär?

   Oglanlar beýle erjellige garaşmandylar. Begenşiñ gepiniñ ýer almaýandygyny gördüler. Haýalçyradylar. Bu wagt olar mekdep ýyllarynda sapaga taýynlanman gelenlerinde, klasda düşýän oñaýsyz ýagdaýlaryna düşdüler. Ýeser ýeri, ol teoriýa hiç biriniñ ýadynda galmandyr. Berdigulynyñ pikiriçe, bu oturanlaryñ hiç biri ony mekdepde-de bilmändi. Belki, şonuñ üçindir, bu sorag Atajanyñ myrryhyny atlandyrdy. Ol gykylyk turuzdy:

   – Nämüçin biz ony bilmeli?! – Bu taýy nä mekdepmi? Namüçin biz dynç alman, kellämizi agyrdyp, mesele çözmeli? Hä? Ýa arak azmy? Az bolsa, aýdyñ, çölüñ içi bilen pyýadalap gidip getirmesem, atamyñ ogly bolmadygym!

   Mämmediñ bu sözlere gahary geldi:

   – Nä kelläñe agram salmak, pikirlenmek erbet zatmy? Kelle adama diñe telpek geýmek üçin berilen däldir-ä! Nämüçin ony işletmeli däl? – Mämmediñ ýüzi akjardy, aýgytly jedelden öñ ýagdaýy biljek bolup, oglanlary gaýtadan birlaý gözden geçirdi. Soñam bu gürrüñi näme sebäpden gozgandygyny aýtdy: – Ähtimallyk teoriýasynyñ kanunyny ulanyp, birentek düşnüksiz zatlary düşündirip bolýar.

   Berdiguly garaşan pursatynyñ gelip, häzir Mämmediñ daşyna çyzyk çekmäge mümkinçilik dörejekdigini tilki mekirligi bilen añdy. Şonuñ üçinem sorag berdi:

   – Mysal üçin, haýsy düşnüksiz zatlary?

   – Mysal üçin... – Mälmet sägindi. – Mysal üçin, şu gün biziñ çole çykmagymyzyñ düýp sebäbini bilip bolar: bu tötänlikmi ýa-da ýok?

   Berdiguly başardygyndan äwmezek äheñde jogap gaýtardy:

   – Kim bilýär, belki tötänlikdir, belki-de – däl, men, meselem, däldir diýjek…

   Mämmet onuñ bilen ylalaşmady:

   – Belki, tötänlikdir, sen nä bilýäñ?

   Berdiguly oña indi añsatlyk bilen garşy gitdi:

   – Nämüçin tötänlik bolmaly? Men şoña däldir diýjek.

   Atajan çägäni tirsekläp ýatyşyna bazzyldady:

   – Sebäbi biz klasdaş, onsoñ nädip tötänden bolsun?

   Mämmet oña:

   – Ýok, onuñ üçin däl. Bu sebäbiñ entek kanun dörederden ejiz – diýdi.

   – Onna oz-z nämüz-zin? – diýip, arak diline badak atýan Atajan gögeýin kimin wyzzyldady.

   Mämmet ýene töweregine göz aýlap, azajyk ynjalyksyz jogap berdi:

   – Sebäbi biz öñem çöle çykypdyk. Şonuñ üçinem biziñ bilelikde çöle gezelenje çykmagymyzyñ ähtimallygy, elbetde, nola deñ däldi.

   Begenç närazy hüñürdedi:

   – Kelläni agyrdýañ-aý!

   – Diñlesene bir minut, sesiñi çykarman! – Rejepgeldi Mämmediñ agzyna añkardy. – Näme diýjek bolýanyny bir bileli-dä, how! Hany, sen ”mus-mus” diýme-de, ”Mustapa” geçsene!

   Mämmet ykjamlandy:

   – Ynha, men häzir şu taýagy hol tümmegiñ üstünde dikip gaýtjak. – Mämmet ýeñillik bilen ýerinden gopup, baryp, gol boýy taýagy 20–30 ädimlikdäki depäniñ üstünde dikip, gaýdyşyn ýene bir şonuñ ýaly taýagy barligine alyp gaýtdy. – Indi serediñ! – diýip, ol boşan hem gowuz çüýşeleriñ daşyna aýlanyp ýatan klasdaşlarynyñ üstlerine abandy. – Seredin! Şu taýagy men şol dikilgi taýakdan aýlap salsam, degermi ýa-da degmez?

   – Deger!

   – Degmez!

   – Göni zyñsañ, deger, ýogsa-da degmez.

   – -Degende nä, degmän-de nä, bize bildirýän zat ýok. Hany, guý gaýta, götereliñ ýene bir gezek howa gaty gyzmanka!

   Mämmet elinde taýagy saldarlap, ýeser gülümsiredi.

   – Ähtimällyk teoriýasy bu hakda hiç zat diýenok. Degerem diýenok, degmezem. Ol: meniñ zyñjak taýagymyñ dikilgi taýaga degmeginiñ ähtimallygy nola deñ diýýär.

   Has uly bir zada garaşansoñlar, bu söz içgili oglanlary kanagatlandyrmady. Köpçüligiñ bu pikirini Begenç ýüze çykardy:

   – Ýeri, onsoñ, bary aýtjak zadyñam şumudy, häliden bäri kelläni agyrdyp?

   – Ýok, bu entek hemmesi däl. Yzyna gulak asyñ! Ynha, men birinji gezek zyñýan-da, taýagy nyşana degirýän. – Ol elindäki taýagy aýlap saldy, ol baryp nyşana şarkyldap degende, dikilgi taýak ýykyldy.

   – Berekella! Urduñ-ow! – diýip, Begenç gabakman gözlerini çerreldip, şowhun turuzdy.

   Mämmet gidip, nyşanany täzeden dikip, ýene oglanlaryñ ýanyna gaýdyp geldi:

   – Ine, indi men häzir ýene taýagy nyşanadan çenäp zyñmakçy. Bu gezek taýagyñ nyşana

degmek ähtimallygy birinji gezekkiden artyk. Mämmet bir gözüni ýumup, ykjam çenendi-de, dabaraly seslendi: – Zyñýan. Serediñ! – taýak baryp nyşana degende, ol tüwdürilip gitdi.

   – Tüweleme! – diýip, klasdaşlarynyñ birki sanysy oña ýatan ýerlerinden gygyrdylar. – Teoriýañ-a erbet däl eken, şeýdip, birki sany towşan ýa keýigem urup beräýseñ, bu gün öýe gaýtmasagam boljak!

   Göwni göterilen Mämmet üçünji gezegem nyşanadan dogry urup, nyşanany çäge depesiniñ üstünde täzeden dikip, ýeñil ädimläp, yzyna gaýdyp geldi.

   Oglanlar onuñ agzyna añkardylar. Özüne ynamy artan Mämmet olara has dabaraly ýüzlendi:

   – Ine, indi men häzir bu taýagy dördünji gezek zyñamda, onuñ nyşana degmegi örän ýokary! Ähtimallyk teoriýasy şeý diýýär.

   Berdiguly uşajyk içki howsalasyny basyp, ynamsyzlyk etdi:

   – A degmese nätjek? Men-ä degmez diýjek! Nyşanany bärräk süýşürseñ-ä, deger, añyrrak süýşürseñem – degmez. Bu taýda ahyrky netijä täsir etjek birnäçe zat bar. Nyşanany bärräk süýşürseñ, Atajan ony çüýşe bilenem ýykyp berer. Şeýle dälmi, Atajan?

   Içgiden keýpini köklän Atajanyñ jogaby içýakgyç çykdy:

   – Ýogza nä, dik bärräkde, küzuni çykazaýyn! Oñ üzin teoziýa nämä gezek?!

   Berdiguly indi has aýgytly gürledi:

   – Biz bu gezek taýak degmez diýjek!

   Mämmet oña gozüni alartdy:

   – A degse näme? Ähtimallyk teoriýasy boýunça ol tas hökman degäýmeli.

   Berdiguly gep gaýtardy:

   – Bu dünýede hökman diýen zat bolmaz. – A birden degmedi-dä, şonda nä?

   Mämmediñ çeti gyzdy, şonuñ üçinem çalaja sandyrap ugrady. Ol muny taýagy atmaga çemelenende duýdy. Onsoñ has hem gaharly gürledi:

   – Bu taýda hangeçeniñ bazar söwdasy ýok «deger ýa degmez» diýip, arkan-ýüzin gaýşyp, jedel edip oturar ýaly. Synagdan geçen kanunyñ gürrüñi edilýär!

   – Seniñ kanunyña kim düşünýär? Biz bir çöl adamsy…

   Begenç Berdigulyny ýeke goýmaýyn diýýän ýaly, teýeneli gep oklady. Atajanam samyrdap, olary goldady. Bu Mämmediñ has hem gaharyny getirdi.

   – Onda serediñ! – diýip, ol taýagy depesinde göterip, gygyryp diýen ýaly gürledi. – Häzir nyşana ýene bir gezek tüwdüriler.

   Ol gaharyna bäs gelip bilmän, taýagy nyşanadan çenäp, ozalkylardan has batly aýlap saldy. Emma taýak endikli ugruny üýtgedip, nyşananyñ üstaşyry geçip gitdi. Nyşananyñ añyrsynda gum tozap gidende, Mämmediñ arkasynda agzybir çapak çalyndy.

   – Spektakl tamam! – diýip, Berdiguly dabara bilen mälim etdi. – Hany, oglanlar, bulgurlary dolduralyñ! Ähtimallyk teoriýasyndan bize, görşüñiz ýaly, çörek ýok. Bize anyk teoriýa gerek: guýýarys we göterýäris, şeýle dälmi, oglanlar?

   – Ja-an saña! – diýip, keýpli pyýadalar onuñ sözlerini alyp göterdiler. – Şahyr aýtmyşlaýyn: Mollalar öwerler ol kyýamaty, Guýsalar, bu ýagty jahan ýagşydyr!

   Mämmet bialaç hyrçyny dişläp, ahmyrly hüñürdedi:

   –  Bu şowsuzlyk üçin ähtimallyk teoriýasy ýok bolanok. Diñe, indi taýagyñ nyşana degmek ähtimallygy ýene-de nola deñ – bolany şol, ýöne hemme zat öñki-öñküligine galýar.

   Ýöne indi Berdiguly pursaty elden bermedi:

   – Gepiñ tümmek ýeri, ol teoriýañ biziñ bu taýlarymyzda bolanok!

   Mämmet oña açyk garşy çykdy:

   – Näme üçin bolanok? Biziñ şäherçämiz nä durmuşyñ kanunlaryna boýun egenokmy? Belki, fizikañ, himiýañ kanunlary-da bu taýda bolýan däldir onda?

   Berdiguly gaşyny çytdy:

   – Biziñ bu taýlammyzda başgarak kanunlar ýöreýär. Mekdepde öwrenilýän zatlar – çagalar üçin, a biz indi çaga däl, maşgalaly adamlar, özümiz çaga ekläp ýörüs.

   Mämediñ kellesi gyzdy:

   – Sen çaga ekleýäñ diýip, durmuşyñ kanunlary tersine ýöremelimi?

   Berdiguly hem bu gezek sesini gataltdy:

   – Bes etsen-aý kelläni agyrtmañy! Señ  şol kanunlañ bolmanda, aç öler-ow şu adamlar?!

   Mämmet gidip, taýagy getirdi-de, oglanlaryñ gapdalyna oklady, soñam Berdigula jabjyndy:

   – Seniñ nä kellañ şu adamlaryñkydan üitgeşikmi? Näüçin ol ýöne agyrjak bolup dur?

   Berdigulynyñam gany gyzdy. On ýyllap bir saçagyñ başynda oturmadyk klasdaşlaryñ, şeýdip, añsatlyk bilen sözleri azaşdy, jedel jenjele ýazyp ugrady.

   – Sen ömür şeýdýäñ! – diýip, Berdiguly onuñ üstüne ýok günäni ýükledi.

   – Dogzydaz-aý – diýip, çüýşedäki araklaryñ Güne gyzyp, çişdäki etleriñ sowap barýandygyna gynanyp oturan Begenç hem ahmyryny Mämmetden çykararly göründi. – Bizi çöle çykazyp, indem goh tuzuzýañ... Içeliñ-laý! Tioziýa diýdiñ gaýta, zat diýddiñ.

   Oglanlaryñ hemmesiniñ öz garşysyna örjügip ugrandyklaryny añan Mämmediñ içi ýandy. Şol sebäpden ol has beter gaharlanyp, diýmesiz sözi diýenini bilmän galdy:

   – Akmak diýerler size bir topar! – içinden öz diýenine ökündi: «Beý diýmeli däldim. Indi ählisi bir gulakdan gopar. Berdigula geregi-de şol, onuñ güni geldi...” Emma dilinden sypan söz ony alyp gaçdy. Ol özüniñ gyzmalyk edýänligini boýun almak islemedi: – Size bir topar gul diýerler! Gul! Gul baryñ – ol ýüzüni ak tam edip oturan Berdigula barmagyny çommaltdy – Bu oturanam – gul eýesi! Siziñ hemmäñiz şundan gorkýañyz, şunuñ dabanyny ýalaýañyz! On ýyl mundan öñem şeýeldi, häzirem üýtgän zat ýok: siziñ öñki gullugyñyz, öñki dullugyñyz!

  Berdiguly indi öz garşydaşynyñ gzölerine içýakgyç gülümsiräp garady:

   – Senem il ýaly bolarlar-da, klöpçülik birini sylasa, boýun bolsa, ýöne ýerden däldir. Sen bolsa, haýsydyr bir toslama kanunlar bilen durmuşyñ iñ esasy kanunlarynynyñ garşysyna gitjek bolýañ. Olaram işlänok, asyl hiç wagt işlemezem! Sebäbi kitap başga – durmuş başga. Sen bu adamlary özüñden akmak saýma, her kimiñ akyly özüne ýetik. Bu şäherçede seniñ akylyña mätäç adam ýok!

   Mämmet entekler per bererli däldi, şonuñ üçinem ol paýtagtdan bärik ugranda hökman aýdaryn diýen sözlerini öz öñki klasdaşlaryna barybir aýtdy:

   – Düşüniñ, adamlar, sizi mekdepde gowy okatmadyk, eýdip-beýdip, size mydama päsgel beren, ine şu Berdiguly! Nämüçin siz şoña düşüneñzok? «Sapaga taýýarlanyp gelen – heleý» diýen düzgüni girizen kimdi, ýadyñyzdamy? Kimdi şony tapan? Hä? Şu dälmidi? Sizem bir süri goýun ýaly şuña özüñizi aldadyp gezdiñiz. Soñra bu kakasynyñ puluna ýokary okuw jaýyny gutaryp, eline diplom alyp geldi, wezipe edindi. Siz nätdiñiz? Siz şol öñküligiñize galdyñyz! Bisowat galdyñyz! Nalajedeýin bir topar! Indi bu siziñ üstüñizden hojaýyn, iñ gowy maşynlary münüp, eljiräp ýör, köşk ýaly öýi bar. Sizde näme bar? Diñe ölmez-ödi gazanar ýaly mydar, mydama garaýaga bulaşyp ýörsüñiz!

   Begeñjiñ gabakman gozleri adatdakysyndan has giñeldi, ýaldyrap ýandy. Ol hemmeden  öñürti hasanaklap, ýerinden turdy:

   – Maşyn Annada-da bar, Çaryda-da, menem basym aljak bolup ýörün, ýene birazajyk pul tapsam – bolany.

   Mämmet Begenjiñ depesinden garady. Ony dükanyñ tekjesiniñ añyrsynda, özüni-de bärisinde diýip, göz öñüne getirdi. Begenjiñ sesi gataldygyça inçelýärdi:

   – Menem ulag edinýän basym, täze jaýam bolar soñ. Ýene birki müñ galdy, ony karz alsamam bolar, ýöne özüm gazanjak bolýan, Berdiguly azajyk goldasa, kynçylygy ýok… –  Şu erde ol gowrümine geñeşdi, sesini peseltdi, başyny aşak saldy:

   – Işden soñ kireý edip, şeýdip pul ýygnasañam bolýar. Hemme kişem şeýdýär – soñ onuñ sesi ýene inçeldi:  – Garaýaga biz özümiz bulaşýas, nä Berdiguly bize bulaş diýýämi? Pul gazanjak bolsañ, senem bulaşarsyñ!

   – Bulaşman! – Mämmet gahar-gazap bilen gygyrdy. – Bulaşman! Näme üçin bulaşsamam, pul üçin bulaşman.

   Atajan Begenjiñ sözüniñ üstüni ýetirdi:

   – Biz bulaşzak, biziñ bulasazymyz gelýä, señ nä iziñ?

   Berdiguly iñ anyk urgyny urup, Mämmediñ agzyny açdyrdy:

   – Nä garaýaga bulaşan adam dälmi? Özüñden öññäni samsykdyr öýdýäñ! Bu adamlar nä seniñ bilýäniñi bilýän däldir öýdýäñmi, işläñde nä gowy wezipede? Bu adamlar indi seniñ boş gepiñe aldanar ýaly çaga däl!

   Mämmet hut içini tutdy. Sebäbi edil şu sözleri ol Berdigulynyñ özüne diýmekçidi. Bu hakykaty oglanlaryñ gözüniñ alnynda onuñ ýüzüne bazyrdadyp basyp, öz klasdaşlarynyñ paýhasynyñ durlanmagyna kömek etjekdi, olary Berdigulynyñ ýylan jadysyndan boşatjakdy. Emma, ynha, hemmesi tersine boldy duruberdi…

   Ýagdaýy doly öz eline alan Berdiguly oglanlary öjükdirdi:

   – Sende bar kelle ilde ýokdur öýdýäñmi, Mämmet? Nämüçin sen bize akyl öwretjek bolýañ?

   Mämmet dodagyny dişläp, ahmyr bilen başyny ýaýkady. Onuñ bu görýän zatlary üçin Berdigulynyñ üstüne ýumruklaryny düwüp, topulasy geldi. Belki, Berdigulyny urup görkezse, şonda oglanlar onuñ jadysyndan halas bolarlar? Ýöne bu boljak zat däldi, ”uruşmak – ite ýagşy!” diýip, ol içini gepletdi. Soñambaşga bir garaşylmadyk öwrüm tapdy:

   – Bolýar, geliñ, goýalyñ onda bu gürrüñi! Anna, Çary guýuñ ýene bir gezekden!

   – Häliden şeý diýdä, how! – diýşip, oglanlaryñ käbirinden ylalaşyjy ses çykdy.

   Az wagtdan oglanlar demlerinden düşüşdiler, ýene-de özara gürrüñler ýola düşdi. Emma, entek jedeliñ soñlanmandygyny mälim edip, şol wagt Mämmet ýene-de ýerinden turdy. Bu gezek onuñ sypaty has aýgytlydy:

   – Berdiguly, ikimiz mekdepdekäk iki gezek ýakalaşdyk. Men seniñ güjükleññi üstüme küşgüreniñi hasap edemok. – Ol Atajan bilen Atyşyñ ýüzüne kinaýaly göz aýlady. Olardan ses çykmady. Mämmet dowam etdi: – Şol ýakalaşygyñ ikisinde-de sen ökde geldiñ. Diýmek, ähtimallyk teoriýasyna görä, üçünji gezekde seniñ ýeñmegiñ has-da ahmal. Ýöne men barybir häzir seniñ bilen bellisini etjek. – Ol onuñ üstüne abandy: – Tur ýeriñden!

   Berdiguly nämä garaşsa-da, beýle aýgytly öwrüme garaşmandy, şonuñ üçinem ol wagt utmak üçin eglendi, bir ýerde gaýraty bolsa jemlemäge synandy. Bu wagt Begenç oña kömege   ýetişdi. Dostunyñ ýadyna düşmejek delilini orta atdy:

   – Berdigula uruşmak bolanok. Ol köriçege boldy.

   Mämmet aljyraññy sorady:

   – Haçan?

   – Geçen ýyl şu günler.

   Memmet ynamsyz dillendi:

   – Ondan bahana bolmaz. Bir ýyl kän wagt, bir ýylda ýara bitýär. Na indi şonuñ üçin uruşmasynmy?

   Begenç entirekläp, ýerinden turdy:

   – Bolanok diýildimi – bolanok. Berdigulyñ deregine men uruşjak señ bilen, soragyñ barmy?

   Atajan oglanlykdan galan gylygyna gör, uzyn ellerini sallap, entirekläp geldi-de,  Mämmediñ alkymyna dykyldy, Begenjiñ ýanyndan at goşdy:

   – Sen bizi äsgezeñok! Kim güzük?

   Memmet dyñzap gelen gaharyny içine sygdyryp bilmän, janyndan syzdyryp gygyrdy:

   – Sen güjük! Boýuñ bilen güjük! Senem, Atyşam üýtgemänsiñiz, siz Berdigulyñ dabanyny ýalaýañyz!

   Mämmediñ ähli göreni-eşideni püçege çykdy. Ol edil mekdep ýyllaryndaky ýaly gyzmalyk etdi, şonuñ üçinem ýene-de ýeke galdy. Göräýmäge, mekdep ýyllaryndan bäri är ömri geçip, dünýeler üýtgäpdi, ýöne welin, onuñ klasdaşlary üýtgemändirler. Rejepgeldi ýakalaşygyñ boljagyny gören badyna, hemişekisi ýaly, derrew gyra çekildi. Onuñ:

   – Biderek zat üçin uruş nämä gerek? – diýmesi diñe sypaýçylykdy. ”Men urşa goşuljak däl” diýdigidi. Ýogsa, ol adalatyñ tarapyny tutsa, ozalam, häzirem Berdigula beýleki oglanlary agzyna bakdyrmak kyn boljakdy. Emma Rejepgeldi hiç haçan adalatyñ arkasyny tutmazdy, ol diñe özüni bilerdi. Onuñ şol gylygy hem, düşünseñ, mydama Berdigulynyñ peýdasynady. Kakasy oña bir gezek ýetginjekkä şeýle sargapdyr: ”Öz ýakañdan tutulmasa, adama degme. Urşulýan ýerde görünme!” Rejepgeldi atasynyñ bu sözünden çykanokdy. Göwresi daýaw bolansoñ, onuñ öz ýakasyndan hem tutýan ýok, olam ile degenok. Onsoñ atasynyñ sargydy älemde Üçünji jahan urşy turaýmasa, bozuljaga meñzänokdy. Ine, häzirem ol öz gozakly motorynyñ ýanyna bardy-da bärisine öwrülip:

   – Men-ä gidýän! – diýdi. – Oturlyşygyñyzam gördük.

   Mämmediñ bokurdagy doldy. Ol Atajandyr Atyşyñ arasyndan zymdyrlyp geçdide, baryp,   Berdigulynyñ ýakasyndan ebşitlap tutdy:

   – Tur ýeriñden! Tur, şu zatlañ hemmesiniñ günäkäri sen! Nämüçin oýkanyp otyrsyñ? Eýse, sen dälmi bu oglanlary betbagt eden?! Bular entegem seniñ jadyñdan çykyp bilmändirler. Tur, men seniñ bilen güýç synanyşjak! Eger men ýeñsem, sen bulary gulçulykdan azat edersiñ, men ýeñilsemem…

   Berdiguly içýakgyç gülümsiredi:

   – Onda senem meniñ gulum bolarsyñ!

   – Göwnüñ pohuny iýipdir! Tur ýeriñden, miltiñ bar bolsa, men seniñ gözüñe görkezeýin!

   Şondan soñky wakalar Mämmediñ hyýalynda kän gezek gaýtalan görnüşiniñ tersine boldy. Öñden göz öñüne getirişine görä, ol sandyrap duran Berdiguly özüni dürsemäge ýetişmänkä ýençmäge başlamalydy. Emma Atajan bilen Atyş onuñ elllerinden asylyp, şatyrdadyp, arkasyna gañyrdylar. Mämmet ahmyr bilen öñe dyzady. Haýbat atdy, ýalbardy – peýdasy ýok, ony butnatmadylar. Ýüzi ak tam bolan Berdiguly maşynyny otlamak bilen boldy. Begenç  sögünjiräp, zatlary ýygnaşdyryp ýören Anna bilen Çara kömekleşip ugrady.

   Maşyna hemme zat ýüklenenden soñ, Berdiguly yzyna dolanyp geldi-de, öz nökerlerine:

   – Dikräk saklañ! – diýdi.

   Soñra ol Mämmediñ emenjek çukurynyñ edil aşak ýany ýumruk bilen suñşurdy. Mämmediñ gözünden ot çykyp, demi içine doldy. Ol demini dürsände, oglanlar Mämmediñ bir özüni çölde goýup, tozan turzup arany açyp barýardylar.

   Bu wakadan soñ Berdigulynyñ ulagyna ”mün” diýlende, nädip münjek? Rejepgeldiniñ bolsa, bireýýäm garasy ýitdi. Klasdaşlary ony bu taýda arkaýyn taşlap gitdiler. Maşynyñ sesi ýitensoñ, häliden bäri beýlesinde garalyp ýatan hinden atýalman çykdy. Ol aýagy duşakly ýaly ikiýana towsaklady. Mämmet çäge bilen reñkdeş jandara gözüni dikip, özüniñ kimdigine hem bu çölde näme sebäpden ýeke galandygyna düşünjek boldy. Atýalmanyñ ondan ätiýaç edýändigi görnüp durdy, ýogsa ol iýmit galyndylaryna golaýlaşmaga höwes edýärdi.

   Mämmet saçak ýazylan ýere göz aýlady: çüýşeleriñ arasynda diñe biri dikgerýär. Açylan balyk konserviniñ üstüne siñekler üýşüpdir, zazak çybyklaryna düzülen çişlige ýuwaşjadan gum syraýar. Berdigulynyñ «Jigulisiniñ» yzyndaky tozan birçak ýatdy, ýöne arassa çägäniñ üstünde tekerleriñ yzlary bildirýär. Mämmediñ ýene añyrsy joşup ugrady. Ol dyñzap gelen gaharyny saklap bilmän, bar güýjüni jemläp, gygyrdy:

   – Gullar! Ähliñiz gul! – onuñ gözýaşa garyşyp çykýan ahmyrly sesini lagar düşen düýe ýaly töwereginde çöküşipp oturan çäge depeleri diñläp, parhsyz ýuwudyp ýatyrdylar. – Gullar! Gul baryñyz! Binamys gullara siz! Haçan siz ile meñzejek?

   Mämmet şeýle bir jan edip gygyrýardy welin, soñabaka onuñ zarbyna çydaman, çäge depeleri ýerinden gozganjak ýaly boluberdiler... Ýedi çakrym töwerekde adam galmandygy gowy zat, ýogsa bu aýyplamalary eşidip, ýene kimdir biriniñ ony özüne çekmegi ahmaldy. Aslynda Mämmet bu wagt öz sesini gulagyna gara keçe dykylmadyklaryñ hemmesi eşitsin diýýän ýalydy:

   – Gulla-ar! Ähliñiz gul. Binamys gullar! Gözüñizi açyp, serediñ-ä töweregiñize! Burnuñyzdan añyrragyny görjek boluñ-a sizem! Ýogsa, basym deregiñiz dagaýa-a-ar!

   Mämmet entegem gygyrjak durjakdy welin, basym onuñ sesi gyryldy. Onsoñ ol bar güýjüni jemläp, iñ soñky gezek bokurdagyna agram saldy:

   – Haçana çenli bir gurrumsagy depäñizde göterjek ýörjek, adamlar! Sizem adam-a! Giden bir millet-ä sizem!.. Men siz üçin taýak iýmäge taýýar, ýöne sizem öz paýyñyzdan ýüz öwürmäñ-dä! Ýumrugam, taýagam gulçulykdan erbet gorkunç däl-ä!

   Mämmet ahmyr bilen bokurdagyny tutdy. Iñledi. Şondan soñ onuñ gygyrmaga gurbaty galmady. Bolaýanda-da ol başga näme diýsin? Ymgyr çölüñ içinde gygyrdyñ nä, gygyrmadyñ nä? Öñde-de biriniñ: «Isgenderiñ kellesinde şahy bar!» diýip, gurruk guýa gygyryşy dek. Wessalam!

***